Investeren in AI – twee rapporten voor Nederland

In november 2025 zijn er twee rapporten verschenen om de Nederland economie aan te passen aan de komst van AI. Een nationaal AI deltaplan met veel acties voor de overheid, en een verdiepend rapport over investeringen, geschreven door ICT Institute expert Stefan Leijnen. Beide rapporten zijn nuttig voor iedereen die zich zorgen maakt over de impact van AI.

De zorgen om en problemen van AI

Veel AI-experts maken zich zorgen over de impact van AI op de maatschappij. De reden is dat moderne AI nog heel veel niet kan, maar wel al gebruikt wordt. Op dit moment veroorzaakt AI de volgende problemen.

• Oneerlijke concurrentie: Het maken van grote AI-modellen vraag om het verzamelen en opslaan van heel veel data, en alleen hele grote internationale bedrijven kunnen dit nog doen. Kleinere bedrijven verliezen toegang tot markten hierdoor.
• Oneerlijke AI: Er zijn heel veel onethische AI-praktijken, zoals manipulatie, profiling, discriminatie, uitsluiting en illegale dataverzameling. Het is lastig om te zien of bedrijven deze onethische praktijken gebruiken, zeker bij internationale bedrijven.
• Energiegebruik: Moderne AI-modellen zijn ontzettend groot en inefficiënt en hebben daarom veel energie en grondstoffen nodig. Dit leidt tot allerlei problemen.
• Kennisverlies: Veel bedrijven willen kosten besparen door echte vakmensen en experts te vervangen door AI, dat vaak goed lijkt maar niet echt goed advies geeft. Hierdoor verdwijnt echte kennis en ook werkgelegenheid.

Deze combinatie van problemen is ontwrichtend voor de hele economie en maatschappij, en daarom is er actie nodig. Deels kan dit met wetgeving, maar deels ook niet: Door strenge regels alleen in Nederland of EU houd je onethische buitenlandse bedrijven niet tegen. Daarom is een brede aanpak nodig waarin we onze economie geschikt maken voor AI-trends. Het is daarom mooi dat deze twee rapporten er zijn. Tegelijk moeten we ons niet blindstaren op politiek alleen: Alle mensen die werken bij een groot bedrijf, technologie-bedrijf, investeringsmaatschappij of universiteit kunnen zelf meehelpen om AI in goede banen te leiden.

Het nationale AI deltaplan

Het nationale AI deltaplan in online gepubliceerd in een moderne website https://aiplan.nl en  is een plan van een groep Nederlandse AI experts, waaronder een aantal echte ondernemers, in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken. Het plan bevat heel veel verschillende aanbevelingen die allemaal vrij concreet en praktisch zijn. Het is hierdoor een kritisch maar ook positief rapport: het laat zien dat Nederland mee kan blijven spelen op wereldniveau, als ‘we’ actie willen ondernemen. Het rapport eindigt dan ook met een terugblik vanuit de toekomst (het jaar 2025). Het beschrijft hoe Nederland de controle over AI heeft vastgehouden.

De aanbevelingen zijn gesorteerd in vier groepen:

• Stimuleren van AI-infrastructuur.
• Stimuleren van de adoptie van AI
• Zorgen voor randvoorwaarden
• Grip op AI

Stimuleren van AI-infrastructuur.

Op dit moment hebben Nederlandse AI-bedrijven geen ruimte en rekenkracht voor echt innovatieve AI-modellen. Een rekenkrachtplan en investeren in AI-infrastructuur kan hierbij helpen. Vanuit ICT Institute zien we rekenkracht niet als het grootste probleem: AI-modellen zullen kleiner en handzamer worden. De huidige krapte in energie-infrastructuur is echter ook om andere redenen (maak-industrie) een groot probleem, dus goed dat hier aandacht voor is.

Stimuleren van de adoptie van AI

In dit hoofdstuk wordt aangeraden om AI-geletterdheid te stimuleren, de overheid een voorbeeldgebruiker te maken, AI te gaan gebruiken in het onderwijs, AI-onderzoek te stimuleren, en een overkoepelend ELLIS-instituut te ontwikkelen. Een omstreden aanbeveling is om defensie als aanjager te gebruiken. Als ICT Institute zijn we niet voor wapens en geweld, maar nu Nederland toch veel defensie-uitgaven moet doen, lijkt het inderdaad verstandig om zelf technologie te ontwikkelen en niet op andere landen te vertrouwen.

Zorgen voor randvoorwaarden

Volgens de makers van het plan vertrekt nu veel toptalent uit Nederland naar het buitenland, maar kunnen we dit tegengaan. Met een heel aantal maatregelen. Voorbeelden van maatregelen zijn door vestigingsdeals met grote bedrijven, een AI-wervingsteam, goede expat-regeling, een technologie-carrièrepad bij de overheid, investeren in fondsen die startup- en scale-upinvesteringen doen en investeren aantrekkelijker maken voor business angels maar ook pensioenfondsen. Ook een Europees alternatief voor de vele soorten rechtsvormen, flexibele contracten aan de bovenkant, een ziekteverzekering voor kleine organisaties, verbeteren medewerkersparticatie dmv opties/StAK, betere termen voor universiteit-spin-outs en een rijksdienst voor AI. Dit hoofdstuk bevat verrassend veel ideeën, die allemaal concreet omschreven zijn. Er zijn dus genoeg mogelijkheden om aan de randvoorwaarden te voldoen.

Grip op AI

Tot slot is er een hoofdstuk gewijd aan het in goede banen leiden van gebruik van AI. Opvallend hier is dat er gevraagd wordt om schaal: een nationale AI-bewustwordingscampagne, een AI impact instituut dat ook werk maakt van bestaans-zekerheid, een AI-raad, beschermen van democratische processen, een licentiemodel voor de media en toegankelijk maken van digitaal erfgoed.

Deep-dive – strategisch investeren

Het AI-deltaplan gaat vooral in op de maatregelen en niet op de technische oorzaken van de impact van AI. Het tweede rapport, “AI Deep Dive: Strategic investing in the age of intelligence” door Stefan Leijnen, doet dat gelukkig wel. In dit rapport wordt uitgelegd wat machine learning is en ook deep learning, de rol van de nieuwste chips. Het eerste deel van het rapport is bijna een AI-training voor topmanagement: er wordt uitgelegd wat AI is, welke veranderingen gaande zijn en waarom AI zoveel veranderingen geeft, maar ook zo afhankelijk is van investeringen.

Auteur Stefan Leijnen, die lector is aan de Hogeschool, de Nederlandse AI-coalitie leidt en actief is bij ICT Institute als software-expert en AI-expert, heeft voor dit rapport ook investeerders en startups geïnterviewd om de kansen en uitdagingen te begrijpen. Er zijn veel interessante inzichten, bijvoorbeeld over welke AI-providers het meest gebruikt worden door startups. Dit is waarschijnlijk wel een momentopname: veel startups experimenteren continue met modellen omdat modellen verschillen in kwaliteit en kosten. Iets dat minder verandert zijn de uitdagingen die Nederlandse startups ervaren bij het groeien. Nederland kent veel succesvolle startups, onder andere in Dotslash, maar veel startups lukt het niet om echt groot en toonaangevend te worden. Dit deep-diverapport geeft inzicht in hoe dit komt: zowel het bestaan van veel succesvolle startups, en het ontbreken van veel grote successen. Hieronder zijn de belangrijkste tegenwind-factoren en steunen in de rug weergegeven.

Heel interessant zijn ook de grafieken waarin de groei van de modellen wordt getoond, zoals hieronder weergegeven. Duidelijk is dat grootschalige investeringen helpen: elk jaar zijn er betere modellen verschenen.

Een interessante trend die in dit rapport ook genoemd wordt, is het opraken van data. In 2028 kunnen de AI-modellen net zo veel data leren als dat er beschikbaar is op het Internet. Vanaf dan is er data-schaarste. Dit betekent ten eerste dat modellen vanaf dan niet automatisch beter worden. Ook zullen bedrijven met unieke toegang tot text en data extra veel waard worden, en zal de verleiding groter worden voor cloud providers als Google en Microsoft om iets te doen met de duizenden documenten in hun cloud-diensten. Nieuwe kansen dus en nieuwe risico’s. Hopelijk leidt dit ook tot een vermindering van de druk op de chipmarkt en tot minder energieverbruik.

In dit rapport wordt ook ingegaan op de AI-technologie-stack en waar Nederlandse investeringen naartoe gaan. In Nederland gaat het meeste naar de toepassingen (application-value) en een deel naar hardware, maar eigenlijk te weinig naar model-data en integratie. Dit heeft ook te maken met de uitdagingen die startups in Nederland ervaren, waaronder investeringslandschap, talent en regelgeving.

De conclusie van dit onderzoek is dat AI niet één technologie is maar een complex geheel met veel verborgen kansen. Nederland kan winnen van grotere landen als de Verenigde Staten of China als het op zoek gaat naar AI-aspecten waar het niet alleen om schaal gaat: specifieke sectoren, verantwoorde AI, het delen van data, wetenschappelijke AI, geavanceerde hardware. Hier liggen inderdaad kansen: verantwoorde AI wordt heel belangrijk voor toepassers en heeft daarom veel aandacht in de Summerschool Human Centered AI. Het herbruikbaar maken van data is ook al een thema dat langer leeft, bijvoorbeeld onder de naam FAIR data.

De aanbevelingen van dit rapport zijn meer voor investeerders dan voor anderen, maar het mooie van dit rapport is vooral dat het AI-technologie goed uitlegt. Dit rapport is te downloaden via Invest-nl.